[Ecoportal. Traducido por altermundo.org]

O dereito ao derroche, privilexio de poucos, di ser a liberdade de todos. Esta civilización non deixa durmir ás flores, nin ás galiñas, nin á xente. Nos invernadoiros, as flores están sometidas a luz continua, para que medren máis axiña. Na fábricas de ovos, as galiñas tamén teñen prohibida a noite. E a xente está condenada ao insomnio, pola ansiedade de mercar e a angustia de pagar.

A explosión do consumo no mundo actual mete máis ruído que todas as guerras e arma máis rebumbio que todos os entroidos. Como di un vello proverbio turco, quen bebe a conta, emborrachase o dobre.
A parranda aparva e nubra a mirada; esta gran borracheira universal parece non ter límites no tempo nin no espazo. Pero a cultura de consumo soa moito, como o tambor, porque está baleira; e á hora da verdade, cando o estrépito cesa e remata a festa, o borracho esperta, só, acompañado pola súa sombra e polos pratos rotos que debe pagar.

A expansión da demanda choca coas fronteiras que lle impón o mesmo sistema que a xera. O sistema necesita mercados cada vez máis abertos e máis amplos, como os pulmóns necesitan o aire, e á vez necesita que anden polo chan, como andan, os prezos das materias primas e da forza humana de traballo. O sistema fala en nome de todos, a todos dirixe os as súas imperiosas ordes de consumo, entre todos difunde a febre compradora; pero nin modo: para case todos esta aventura comeza e remata na pantalla do televisor. A maioría, que se endebeda para ter cousas, termina tendo máis nada que débedas para pagar débedas que xeran novas débedas, e acaba consumindo fantasías que ás veces materializa delinquindo.

O dereito ao derroche, privilexio de poucos, di ser a liberdade de todos. Dime canto consomes e direiche canto vales. Esta civilización non deixa durmir ás flores, nin ás galiñas, nin á xente. Nos invernadoiros, as flores están sometidas a luz continua, para que medren máis axiña. Na fábricas de ovos, as galiñas tamén teñen prohibida a noite. E a xente está condenada ao insomnio, pola ansiedade de comprar e a angustia de pagar. Este modo de vida non é moi bo para a xente, pero é moi bo para a industria farmacéutica.

EUA consome a metade dos sedantes, ansiolíticos e demais drogas químicas que se venden legalmente no mundo, e máis da metade das drogas prohibidas que se venden ilegalmente, o que non é peixe podre se se ten en conta que EUA a penas suma o cinco por cento da poboación mundial.

“Xente infeliz, a que vive comparándose”, láiase unha muller no barrio do Buceo, en Montevideo. A dor de xa non ser, que outrora cantase o tango, deixou paso á vergonza de non ter. Un home pobre é un pobre home. “Cando non tenés nada, pensás que non valés nada”, di un raparigo no barrio Vila Fiorito, de Bos Aires. E outro comproba, na cidade dominicana de San Francisco de Macorís: “Os meus irmáns traballan para as marcas. Viven mercando etiquetas, e viven suando a pinga gorda para pagar as cotas”.

Invisíbel violencia do mercado: a diversidade é inimiga da redibilidade, e a uniformidade manda. A produción en serie, en escala xigantesca, impón en todas partes as súas obligatorias pautas de consumo. Esta ditadura da uniformización obrigatoria é máis devastadora que calquera ditadura do partido único: impón, no mundo enteiro, un modo de vida que reproduce aos seres humanos como fotocopias do consumidor exemplar.

O consumidor exemplar é o home quedo. Esta civilización, que confunde a cantidade coa calidade, confunde a gordura coa boa alimentación. Segundo a revista científica The Lancet, na última década a “obesidade severa” medoru case un 30 % entre a poboación nova dos países máis desenvolvidos. Entre os nenos norteamericanos, a obesidade aumentou nun 40% nos últimos dezaseis anos, segundo a investigación recente do Centro de Ciencias da Saúde da Universidade de Colorado. O país que inventou as comidas e bebidas light, os diet food e os alimentos fat free, ten a meirande cantidade de gordos do mundo. O consumidor exemplar só se baixa do automóbil para traballar e para mirar televisión. Sentado ante a pantalla nova, pasa catro horas diarias devorando comida de plástico.

Triunfa o lixo disfrazado de comida: esta industria está conquistando os padais do mundo e está a esnaquizar as tradicións da cociña local. Os costumes do bo xantar, que veñen de lonxe, teñen, nalgúns países, miles de anos de refinamento e diversidade, e son un patrimonio colectivo que dalgún xeito está nos fogóns de todos e non só na mesa dos ricos. Esas tradicións, eses acenos de identidade cultural, esas festas da vida, están sendo apabulladas, de xeito fulminante, pola imposición do saber químico e único: a globalización da hamburguesa, a ditadura da fast food. A plastificación da comida en escala mundial, obra de McDonald's, Burger King e outras fábricas, viola exitosamente o dereito á autodeterminación da cociña: sagrado dereito, porque na boca ten a alma unha das súas portas.

O campionato mundial de fútbol do 98 confirmounos, entre outras cousas, que a tarxeta MasterCard tonifica os músculos, que a Coca-Cola brinda eterna mocidade e que o menú de McDonald's non pode faltar no bandullo dun bo atleta. O inmenso exército de McDonald's dispara hamburguesas ás bocas dos nenos e dos adultos no planeta enteiro. O dobre arco desa M serviu de estandarte, durante a recente conquista dos países do Leste de Europa. As colas ante o McDonald's de Moscú, inaugurado en 1990 con bombos e gaitas, simbolizaron a vitoria de Occidente con tanta elocuencia como o desmoronamento do Muro de Berlín.

Un sinal dos tempos: esta empresa, que encarna as virtudes do mundo libre, nega aos seus empregados a liberdade de afiliarse a ningún sindicato. McDonald's viola, así, un dereito legalmente consagrado nos moitos países onde opera. En 1997, algúns traballadores, membros diso que a empresa chama a Macfamilia, intentaron sindicalizarse nun restorán de Montreal en Canadá: o restorán pechou. Pero no 98, outros empregados de McDonald's, nunha pequena cidade achegada a Vancouver, lograron esa conquista, digna do Libro Guinness.

As masas consumidoras reciben ordes nun idioma universal: a publicidade logrou o que o esperanto quixo e non puido. Calquera entende, en calquera lugar, as mensaxes que o televisor transmite. No último cuarto de século, os gastos de publicidade duplicáronse no mundo. Grazas a eles, os nenos pobres toman cada vez máis Coca-Cola e cada vez menos leite, e o tempo de lecer vaise facendo tempo de consumo obrigado. Tempo libre, tempo prisioneiro: as casas moi pobres non teñen cama, pero teñen televisor, e o televisor ten a palabra. Comprado a prazos, ese animaliño proba a vocación democrática do progreso: a ninguén escoita, pero fala para todos. Pobres e ricos coñecen, así, as virtudes dos automóbiles último modelo, e pobres e ricos decátanse das vantaxosas taxas de interese que este ou aquel banco ofrece.

Os expertos saben converter ás mercadorías en máxicos conxuntos contra a soidade. As cousas teñen atributos humanos: acariñan, acompañan, comprenden, axudan, o perfume bícache e o auto é o amigo que nunca falla. A cultura do consumo fixo da soidade o máis lucrativo dos mercados. Os buracos do peito énchense atiborrándoos de cousas, ou soñando con facelo. E as cousas non só poden apertar: elas tamén poden ser símbolos de ascenso social, salvoconductos para atravesar as aduanas da sociedade de clases, chaves que abren as portas prohibidas. Canto máis exclusivas, mellor: as cousas escóllenche e sálvanche do anonimato multitudinario. A publicidade non informa sobre o produto que vende, ou de cando en cando faino. Iso é o de menos. A súa función primordial consiste en compensar frustracións e alimentar fantasías: En quen quere vostede converterse comprando esta loción de afeitar?

O criminólogo Anthony Platt observou que os delitos da rúa non son só froito da pobreza extrema. Tamén son froito da ética individualista. A obsesión social do éxito, di Platt, incide decisivamente sobre a apropiación ilegal das cousas. Eu sempre escoitei dicir que os cartos non producen a felicidade; pero calquera televidente pobre ten motivos dabondo para crer que o diñeiro produce algo tan parecido, que a diferenza é asunto de especialistas.

Segundo o historiador Eric Hobsbawm, o século XX puxo fin a sete mil anos de vida humana centrada na agricultura dende que apareceron os primeiros cultivos, a fins do paleolítico. A poboación mundial urbanízaseiza, os labregos fanse cidadáns. En América Latina temos campos sen ninguén e enormes formigueiros urbanos: as maiores cidades do mundo, e as máis inxustas. Expulsados pola agricultura moderna de exportación, e pola erosión das súas terras, os campesiños invaden os suburbios. Eles cren que Deus está en todas partes, pero por experiencia saben que atende nas grandes urbes. As cidades prometen traballo, prosperidade, un porvir para os fillos. Nos campos, os esperadores miran pasar a vida, e morren bocexando; nas cidades, a vida ocorre, e chama. Amoreados en tugurios, o primeiro que descobren os recén chegados é que o traballo falta e os brazos sobran, que nada é de balde e que os máis caros artigos de luxo son o aire e o silencio.

Mentres nacía o século XIV, frei Giordano da Rivalto pronunciou en Florencia un eloxio das cidades. Dixo que as cidades medranban “porque a xente ten o gusto de se xuntar”. Xuntarse, atoparse. Agora, quen se atopa con quen? Atópase a esperanza coa realidade? O desexo, atópase co mundo? E a xente, atópase coa xente? Se as relacións humanas foron reducidas a relacións entre cousas, canta xente se atopa coas cousas?

O mundo enteiro tende a mudar nunha gran pantalla de televisión, onde as cousas míranse pero non se tocan. As mercadorías en oferta invaden e privatizan os espazos públicos. As estacións de autobuses e de trens, que até hai ben pouco eran espazos de encontro entre persoas, estanse a converter agora en espazos de exhibición comercial.

O shopping center, ou shopping mall, vidrieira de todas as vidrieiras, impón a súa presenza asoballante. As multitudes acoden, en peregrinación, a este templo maior das misas do consumo. A maioría dos devotos contempla, en éxtasis, as cousas que os seus petos non poden pagar, mentres a minoría compradora sométese ao bombardeo da oferta incesante e extenuante. O xentío, que sobe e baixa polas escaleiras mecánicas, viaxa polo mundo: os maniquíes visten como en Milán ou París e as máquinas soan como en Chicago, e para ver e oír non é preciso pagar pasaxe. Os turistas vidos dos pobos do interior, ou das cidades que aínda non mereceron estas bendicións da ledicia moderna, posan para a foto, ao pé das marcas internacionais máis famosas, como antes posaban ao pé da estatua do prócer na praza. Beatriz Solano observou que os habitantes dos barrios suburbanos acoden ao center, ao shopping center, como antes acudían ao centro. O tradicional paseo da fin de semana ao centro da cidade, tende a ser substituído pola excursión a estes centros urbanos. Lavados e pranchados e peiteados, vestidos coas súas mellores galas, os visitantes veñen a unha festa onde non son convidados, pero poden ser miróns. Familias enteiras emprenden a viaxe na cápsula espacial que percorre o universo do consumo, onde a estética do mercado deseñou unha paisaxe abraiante de modelos, marcas e etiquetas.

A cultura do consumo, cultura do efémero, condena todo ao desuso mediático. Todo cambia ao ritmo vertixinoso da moda, posta ao servizo da necesidade de vender. As cousas envellecen nun palpebrar de ollos, para ser reemprazadas por outras cousas de vida fugaz. Hoxe que o único que permanece é a inseguridade, as mercadorías, fabricadas para non durar, resultan tan volátiles como o capital que as financia e o traballo que as xera. O diñeiro voa á velocidade da luz: onte estaba alá, hoxe está aquí, mañá quen sabe, e todo traballador é un desempregado en potencia. Paradoxalmente, os shoppings centers, reinos da fugacidade, ofrecen a máis exitosa ilusión de seguridade. Eles resisten fóra do tempo, sen idade e sen raíz, sen noite e sen día e sen memoria, e existen fóra do espazo, máis aló das turbulencias da perigosa realidade do mundo.

Os donos do mundo usan ao mundo coma se fose descartábel: unha mercadoría de vida efémera, que se esgota como se esgotan, a pouco de nacer, as imaxes que dispara a metralleta da televisión e as modas e os ídolos que a publicidade lanza, sen tregua, ao mercado. Pero, a que outro mundo imos mudarnos? Estamos todos obrigados a crernos o conto de que Deus vendeu o planeta a unhas poucas de empresas, porque estando de mal humor decidiu privatizar o universo? A sociedade de consumo é unha trampa cazaparvos. Os que teñen a abrazadeira simulan ignoralo, pero calquera que teña ollos na cara pode ver que a meirande parte da xente consome pouco, pouquiño e nada necesariamente, para garantir a existencia da pouca natureza que nos queda. A inxustiza social non é un erro a corrixir, nin un defecto a superar: é unha necesidade esencial. Non hai natureza capaz de alimentar a un shopping center do tamaño do planeta.•