{"id":3330,"date":"2014-10-13T10:09:00","date_gmt":"2014-10-13T08:09:00","guid":{"rendered":"http:\/\/ilg.usc.gal\/agon\/2025\/02\/28\/morelos-un-estado-galego-en-mexico\/"},"modified":"2025-03-02T17:14:18","modified_gmt":"2025-03-02T16:14:18","slug":"morelos-un-estado-galego-en-mexico","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ilg.usc.gal\/agon\/morelos-un-estado-galego-en-mexico\/","title":{"rendered":"Morelos, un estado \u201cgalego\u201d en M\u00e9xico"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Morelos<\/em> \u00e9 nome dun estado de M\u00e9xico<\/a> e de varias localidades dese pa\u00eds centroamericano. Todos eses lugares recibiron o nome de Jos\u00e9 Mar\u00eda Morelos, heroe da independencia do pa\u00eds. Sobre a filiaci\u00f3n deste persoeiro e a orixe galega do seu apelido escribiu Ignacio Gonz\u00e1lez-Polo en 1997 na obra La estirpe y el linaje de Jos\u00e9 Mar\u00eda Morelos<\/a><\/em>: \u00abY aunque no aparezca Morelos en los nobiliarios galaicos que he consultado, Fernando Mu\u00f1oz Altea cree que este apellido es una castellanizaci\u00f3n de Mourelos “muy frecuente en Galicia”\u00bb (p\u00e1x. 33).<\/p>\n

En efecto,\u00a0 Morelos<\/em> \u00e9 unha deturpaci\u00f3n castelanizante de Mourelos<\/em>, apelido de orixe topon\u00edmica que ten a s\u00faa orixe en calquera das oito entidades de poboaci\u00f3n que hai na actualidade en Galicia, chamadas as\u00ed ou que conte\u00f1en a palabra.<\/p>\n

A forma Morelos<\/em> \u00e9 resultado dunha castelanizaci\u00f3n parcial, que reduce o ditongo decrecente caracter\u00edsitico do galego (-o<\/em>– por –ou<\/em>– como en *Montoto<\/em>, *Orense<\/em> por Montouto<\/em>, Ourense<\/em>) pero mant\u00e9n a forma galega do sufixo diminutivo correspondente \u00f3 lat\u00edn -\u011aLLU (como en*Sotelo<\/em> por Soutelo<\/em>).<\/p>\n

Como sobrenome topon\u00edmico est\u00e1 documentado en galego polo menos desde o s\u00e9c. XIII: Pedro Mart\u00edn de Mourellos<\/em> (ano 1267, Oseira), Vaasco Fern\u00e1ndez de Mourelos<\/em> (ano1324, Ferreira de Pant\u00f3n), Fern\u00e1n de Mourelos alfaiate<\/em> (ano 1396, Tombo H-Catedral de Santiago), Afonso de Mourelos<\/em>, veci\u00f1o de Santa Mari\u00f1a de San Rom\u00e1n (ano 1554, Arquivo Hist\u00f3rico da USC).<\/p>\n

A finais do s\u00e9c. XV e principios do XVI empezamos a ver deturpado o apelido en textos en castel\u00e1n de dentro e de f\u00f3ra de Galicia: Pedro Morelos<\/em> (1496) ou Pedro de Morelos<\/em>, veci\u00f1o da Coru\u00f1a (ano 1516, arquivo da Real Chanceler\u00eda de Valladolid); Juan de Morelos<\/em> (a.1498) e Antonio de Morelos<\/em>, veci\u00f1o da Coru\u00f1a (1504, Arquivo Xeral de Simancas); Juan Rodr\u00edguez de Morelos<\/em> (ano 1569) e Pedro de Morelos<\/em> (ano 1572, Arquivo da Catedral de Santiago).<\/p>\n

A primeira documentaci\u00f3n que localizamos en que o inicial apelido galego, xa castelanizado, pasase o Atl\u00e1ntico \u00e9 do s\u00e9c. XVII: na unidade da Audiencia de Guadalajara do Arquivo Xeral de Indias at\u00f3pase o expediente de confirmaci\u00f3n dos oficios de escrib\u00e1n e notario de Indias de Antonio Morelos<\/em>, natural de Guadalajara, na Nova Galicia, que declara ser espa\u00f1ol, cristi\u00e1n vello e limpo de toda mala raza (ano 1696, portal PARES do Ministerio de Cultura espa\u00f1ol).<\/p>\n

Etimolox\u00eda<\/strong><\/p>\n

O top\u00f3nimo Mourelos <\/em>cont\u00e9n o plural do resultado galego do lat\u00edn MAUR\u011aLLUS, diminutivo de MAURUS (> gal. mouro<\/em>). Pola s\u00faa morfolox\u00eda, o top\u00f3nimo coincide con outros orixinados nun sobrenome aplicado \u00f3s habitantes do lugar, como Mudelos<\/em>, Francelos<\/em>, etc. Se ben a orixe e evoluci\u00f3n do top\u00f3nimo non ofrece d\u00fabidas, o significado orixinario \u00e9 controvertido.<\/p>\n

En galego mouro<\/em> ten un uso adxectivo co valor de \u2018escuro, negro\u2019. Como substantivo, ademais do significado latino de \u2018mauritano, africano\u2019 e o que o fai sin\u00f3nimo de \u2018musulm\u00e1n\u2019, com\u00fan coas outras linguas hisp\u00e1nicas (portugu\u00e9s mouro<\/em>; castel\u00e1n e catal\u00e1n moro<\/em>), empr\u00e9gase en galego para designar os seres lendarios asociados a castros, m\u00e1moas e outros restos arqueol\u00f3xicos prehist\u00f3ricos. Pode interpretarse esta acepci\u00f3n de mouro<\/em> como un uso secundario do mesmo maurus<\/em> latino, mais tam\u00e9n se ten proposto unha etimolox\u00eda que o far\u00eda cognato c\u00e9ltico do participio latino de morire<\/em>, e estes mouros das lendas ser\u00edan \u2018os mortos, os antigos, os ancestros\u2019.<\/p>\n

Ademais, tanto o lat\u00edn Maurus<\/em> coma o seu diminutivo Maurellus<\/em> tiveron uso como nomes persoais que foron moi usados en Galicia durante a alta Idade Media: Maurellus abba<\/em>, ano 847; Maurellus presbiter<\/em>, ano 895; Maurellus testis<\/em>, ano 937; Maurel Garsea testis<\/em> ano 974; Maurello Vimaraz<\/em>, ano 1026… A difusi\u00f3n do uso de mouro<\/em> como \u2018infiel, musulm\u00e1n\u2019 puido quizais engadir esa connotaci\u00f3n \u00f3 nome persoal, especialmente cando se aplicaba a servos de orixe musulm\u00e1 (p. ex. nun uestrum seruum nomine Maurelo<\/em> do ano 931). Deste nome persoal, a partir da forma de xenitivo MAURELLI, procede o top\u00f3nimo Mourelle<\/em>, que d\u00e1 nome a sete localidades en Galicia e que tam\u00e9n orixinou apelido. Temos constancia, ademais, do emprego de Mourelo<\/em> como alcu\u00f1a ou sobrenome (Pedro Yanes, dicto Mourello<\/em> nun documento sen data do mosteiro de Vilar de Donas; Joh\u00e1n Mart\u00edns Mourelo<\/em>, ano 1386, Fontes Documentais da USC).<\/p>\n

Na documentaci\u00f3n medieval galega desde os \u00faltimos tempos do primeiro milenio son frecuentes as referencias a servos origine maurorum<\/em> (como no documento do ano 916 que recolle o dote de don Gutier a dona Ilduara, os pais de San Rosendo), o que levou a interpretar que os top\u00f3nimos Mourelos<\/em> pod\u00edan facer referencia a poboadores musulm\u00e1ns procedentes do sur peninsular islamizado ou do norte de \u00c1frica. Pero esa explicaci\u00f3n bate coa cronolox\u00eda das atestaci\u00f3ns m\u00e1is antigas destas formas, que son anteriores \u00f3 Islam, pois non s\u00f3 se documenta un top\u00f3nimo Maura Morta<\/em> no ano 572 (no Liber fidei<\/em> de Braga) sen\u00f3n que a Divisio Theodomiri<\/em> ou Parroquial Suevo<\/em> (ano 569) rexistra uns top\u00f3nimos Maurellos superiores et inferiores<\/em> no territorio de Astorga. Isto levou \u00f3 Padre Sarmiento, no seu Discurso cr\u00edtico sobre el origen de los Maragatos<\/a><\/em> (1768), a suxerir d\u00faas explicaci\u00f3ns para ese top\u00f3nimo Mourelos<\/em>: ou ben corresponde a xentes procedentes do norte de \u00c1frica en datas moi anteriores \u00e1s dos mouros \u2018musulm\u00e1ns\u2019 ou ben fai simplemente referencia \u00e1 cor escura dos habitantes.<\/p>\n

Imaxe: Wikimedia.org<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Morelos \u00e9 nome dun estado de M\u00e9xico e de varias localidades dese pa\u00eds centroamericano. Todos eses lugares recibiron o nome de Jos\u00e9 Mar\u00eda Morelos, heroe da independencia do pa\u00eds. Sobre a filiaci\u00f3n deste persoeiro e a orixe galega do seu apelido escribiu Ignacio Gonz\u00e1lez-Polo en 1997 na obra La estirpe y el linaje de Jos\u00e9 […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-3330","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-sen-categoria"],"acf":[],"mb":[],"mfb_rest_fields":["title"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ilg.usc.gal\/agon\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3330","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ilg.usc.gal\/agon\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ilg.usc.gal\/agon\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ilg.usc.gal\/agon\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ilg.usc.gal\/agon\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3330"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ilg.usc.gal\/agon\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3330\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ilg.usc.gal\/agon\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3330"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ilg.usc.gal\/agon\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3330"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ilg.usc.gal\/agon\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3330"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}