Blog

O 24 de setembro deixounos ós 97 anos o irmán paúl Elixio Rivas Quintas, socio fundador da AGOn e Presidente de Honra desde 2002, e un dos principais estudosos da toponimia galega das últimas décadas. Foi distinguido cos premios Otero Pedrayo (1980), a Medalla Castelao (2000) e a Medalla de Ouro da Provincia de Ourense (2019).

Natural de Fondo de Vila  (A Abeleda, Xunqueira de Ambía) era licenciado en Filoloxía e a súa tese Toponimia de Marín (1982) encádrase no inicio dos estudos modernos de Galicia sobre esta disciplina. Foi profesor das universidades de Santiago e Vigo nos campus de Lugo e Ourense, membro da Comisión da Toponimia de Galicia e un dos responsables da elaboración do actual Nomenclátor de Galicia, de 2002, obra en que a toponimia galega se actualizou e  normalizou despois de moitos séculos de transmisión deturpada. A historia tamén o lembrará polas súas achegas etnográficas e lexicográficas.

Un exónimo é o nome que un elemento xeográfico ten nunha lingua distinta da orixinal da zona onde este se localiza. Por exemplo, Londres e Castela son exónimos en galego. Pola contra, London e Castilla son endónimos nas súas repectivas linguas.

Na actualidade, en que é máis doado acceder á información, viaxar e escoitar outras linguas, temos menos dificultades para coñecer a forma escrita orixinal dun topónimo e como se pronuncia; por iso é unha tendencia mundial reducir os usos dos exónimos, sobre todo en contextos interlingüísticos e oficiais. Aínda así, todas as linguas teñen un repertorio de exónimos tradicional, coma en galego os devanditos Londres e Castela ou os nomes dos países africanos e as súas capitais do mapa inferior.

Cando a lingua dos topónimos (ou doutros nomes propios) está nun alfabeto distinto do noso e non a coñecemos, precisamos dunha transcrición ou transliteración para escribir e pronunciar eses nomes á nosa maneira e creamos tamén exónimos. Coa transcrición adaptamos o topónimo á nosa pronuncia, que é o que se facía tradicionalmente, pero dese xeito só o recoñecían os que falaban coma nós. Coa transliteración adaptamos a forma escrita dese nome de lugar ó noso alfabeto, polo que pode ser recoñecido noutras linguas que tamén o usen ; isto é o que hoxe se recomenda.

Moitas veces os exónimos chegáronnos por outras linguas que tiñan máis contacto cos países dos nomes orixinais, ou a partir de linguas que eran dominantes pero non propias deses países (coma o caso do ruso en Ucraína. Por iso case todas as linguas usaban Kiev, trasnliterado do ruso, para o nome da capital. Pero, hai alguns anos, o goberno de Ucraína propúxolle ó Grupo de Expertos en Nomes Xeográficos nas Nacións Unidas (UNGEGN) unha táboa de transliteración do seu alfabeto, cirílico, ó latino, táboa que eles mesmos usan e revisan periodicamente, por exemplo, para os nomes dos seus pasaportes. Existen outros sistemas de transliteración que se viñeron usando ó longo dos tempos, aínda que non sempre os utilizaron os mesmos países, linguas ou organismos. Por iso estes días estamos vendo tantas variantes dos nomes de lugar e de persoa ucraínos cando se escoitan noticias sobre o conflito.

Mesmo seguindo a táboa oficial, tamén é común adaptar algúns nomes ás particularidades de cada lingua, como o fixeron o Institut d’Estudis Catalans e a Real Academia Galega cando propuxeron para o nome da capital do país Kíiv (Kyiv, segundo a transliteración oficial), cambiando o <y> por <i> para así facilitar a lectura; ou cando se adapta a transliteración Ukraina (do cirílico Україна) ás formas ortográficas Ucraína, Ucraina e Ucraïna, en galego, italiano e catalán, respectivamente, linguas que non utilizan o <k> no seu alfabeto; ou cando se usan acentos gráficos.

Segundo a transliteración mencionada e incluíndo acento gráfico seguindo as regras do galego cando cómpre, así se escriben no noso alfabeto outros topónimos ucraínos das principais rexións e cidades: Cherkasy, Cherníhiv, Chernivtsi , Dnipropetrovsk, Donetsk,  Ivano-Frankivsk, Khárkiv, Khersón, Khmelnytskyi, Kirovohrad , Kremenchuk, Luhansk, Lviv, Mikolaiv, Mykoláiv, Odesa, Poltava, Sumy, Ternópil, Úzhhorod, Vinnytsa, Volinia, Zakarpatia , Zaporizhzhia, Zhytómyr.

[O mapa político de África cos exónimos galegos dos países e as súas capitais está tomado do espazo Abalar (www.edu.xunta.gal/contidos); a terceira imaxe, do twitter de Volodímir Zelenskyy]

As Tanxugueiras van ser candidatas a Eurovisión e aspiran a levar polo mundo a súa “Terra” e a súa lingua, que son as nosas. Pero tamén axudarán a divulgar  a toponimia galega co seu nome, que se nos explica neste “Allos con bugallos” do Portal das Palabras.

Ademais de moitos microtopónimos Teixugueiras ou que conteñen a palabra, en Galicia hai tres localidades chamadas A Teixugueira (en Cartelle, Salvaterra de Miño e Tui), dúas As Teixugueiras (Cartelle e Moraña) e tamén un lugar chamado Xinzo das Teixugueiras (Cartelle).

[Imaxe tomada da Wikipedia]

Sempre á caza de nomes, Gonzalo Navaza envíanos un documento en que lemos que no ano 1569 atracou en Vigo Juan de Aquines, ynglés, cosario [sic], que non é outro que John Hawkins, o famoso navegante, mercador e comerciante de escravos. Non sería estraño que no barco viaxase tamén Francis Drake, primo segundo de “Aquines”, pois sábese que dous anos antes o acompañara ás costas africanas nunha expedición para levar escravos ó outro lado do Atlántico.

Moito lle había gustar a Cunqueiro o nome romanceado do personaxe lembrado por Navaza, pois o mindoniense escribiu varias veces sobre o outro compoñente do famoso trío de corsarios isabelinos. Velaquí dous dos textos cunqueirianos en que nolo lembra:

Me he metido, entrando ahora mayo tan alegre, a viajar con el cronista Jean Froissart –el Frosardo de los Anales del aragonés Zurita–; salen graciosos y expresivos estos nombres corruptos, y el que más me gusta de los que chapurrearon los españoles del XV y XVI es el Guatarrás de la piratería, a la letra inglesa Walter Raleigh.

 

…aparecen diante das nosas costas os piratas ingleses. Son Walter Raleigh, que os nosos mariñeiros coñecerán polo Guatarrás, e sobre todo sir Francis Drake, que ataca Vigo e A Coruña…

(A.P.)

Non, Compostela non vén do latín CAMPUS STELLAE. É un diminutivo do participio do latín COMPONERE ‘compoñer, adornar’. Este topónimo e todos os nomes dos concellos da Coruña explícaos Gonzalo Navaza na obra Os nomes dos concellos da provincia da Coruña, recentemente publicada polo Seminario de Onomástica da Real Academia Galega, e pódese consultar na súa web.