Blog

Parabéns a Brais, Xiana, Lúa, Lucía, Rita, Leonardo, María e Roi, membros dos equipos do IES Rosalía de Castro de Santiago que gañaron os dous primeiros postos na VI Olimpíada Científica Xuvenil Española. Todos eles con nomes galegos!

A Asociación Galega de Onomástica quere expresar a súa fonda aflición polo pasamento de Fernando Cabeza Quiles, socio e membro do equipo directivo, e enviarlle unha aperta sentida á súa familia. Un dos principais divulgadores do coñecemento científico da toponimia, levaba publicando desde hai máis de tres décadas obras imprescindibles: Os nomes de lugar: topónimos de Galicia: a súa orixe e o seu significado (1992), Os nomes da terra: topónimos galegos (2000), Toponimia de Galicia (2008), A toponimia celta de Galicia (2014), A toponimia dos celtas brigantinos e doutros pobos da Gallaecia (2024). O seu periplo vital, a súa terra de nación, profesional e de adopción, tivo o seu reflexo nas últimas obras que publicou, na colección da AGOn e a RAG: pescudou sobre os nomes de lugar da Estrada (2018), Carballo (2020), Ribeira (2023) e Padrón e Pontecesures (2025). Nestes momentos estaba a traballar na toponimia de Valga para a mesma colección e tiña previsto presentar unha comunicación sobre o impacto das areeiras na toponimia das beiras arousáns na vindeira Xornada de Onomástica de Pontevedra (10 de outubro).

As persoas integrantes da AGOn acharemos moi en falta a súa amable disposición, o seu bo humor, a súa vitalidade, a súa capacidade de traballo. O noso pobo perde un referente, infatigable no estudo dos nomes de lugar.

O nome de lugar Cruxeiras provén do substantivo curuxeiras ‘lugar onde aniñan e habitan as curuxas’, en referencia a un lugar penedoso, agachado e de difícil acceso, pois as curuxas son aves tímidas que refugan a presenza humana.

O topónimo Cruxeiras do concello de Ribeira  deu lugar ao apelido, que ten nese mesmo concello a maior densidade e número, aínda que está difundido con grafías antigas comúns co castelán, o que induce á súa pronuncia errónea.

Animamos á nova reitora da Universidade de Santiago de Compostela, primeira muller en exercer este cargo e a quen lle achegamos os nosos parabéns, a que adecúe o seu apelido á forma e pronuncia do nome de lugar que o motivou. Na propia USC ten toda a información de como facelo, na área “restaura o teu apelido” (https://www.usc.gal/gl/servizos/area/normalizacion-linguistica/restaura-apelido).

Para saber máis sobre o topónimo Cruxeiras e outros do concello de Ribeira, pódese consultar a obra da colección Terra Nomeada, Toponimia de Ribeira, de Fernando Cabezas Quiles.

Imaxe: “Tylluan wen yng Nghymru” by Wikimedia Commons is licensed under CC BY-SA 4.0

O nome Iria empezou a usarse timidamente na década de 1960 (INE: Nombres por provincia y fecha de nacimiento) e entrou na lista de nomes galegos máis frecuentes na década de 1980 . Foi o primeiro nome de forma exclusiva galega que se popularizou e estaba entre os trinta máis usados. Vinte anos despois, na década de 2000, aumentou o seu éxito. Hoxe hai, segundo o IGE, 6.132 mulleres chamadas Iria en Galicia e, polo  reconto do INE, 13.780 no Estado Español, cunha media de idade de 17,8 anos.

Pero o seu uso parece non ser tan recente como aparenta. Segundo un documento de 1558 do Arquivo Histórico da Universidade de Santiago (AHUS), Constanza Gómez Vallo, viúva, dota a súa irmá Yria Gil Vallo para o seu casamento con Nuño Gonzales, xuíz da vila de Noia. Tamén, nun rexesto doutro documento de 1618, este conservado no Arquivo da Catedral de Santiago (ACS), menciónase a Iria Rodríguez Taboada, parente en cuarto grao do cóengo da catedral Aníbal Rodríguez.

Este nome feminino  provén do nome da parroquia padronesa de Iria, topónimo de orixe prerromana e etimoloxía escura, que na época romana tomou o nome de Iria Flavia como homenaxe ó apelido da familia do emperador Vespasiano. L.M.

Antas de Ulla, Barreiros, Barro, Cedeira, Lourenzá, Moeche, Pedrafrita do Cebreiro, Sanxenxo, Triacastela, Val do Dubra, Xunqueira de Ambía, Xunqueira de Espadanedo.